Fizibilite Nedir? Felsefi Bir Yaklaşım
Fizibilite, bir projenin, planın ya da girişimin uygulanabilirliğini, yani başarılı olup olmayacağını belirleyen bir değerlendirme sürecidir. Klasik anlamda bu, teknik, finansal, hukuki ve zaman açısından yapılan bir analizle belirlenir. Ancak bu kavramı sadece pratik bir değer yargısı olarak görmek, onu dar bir çerçeveye hapseder. Şayet hayatın her alanındaki her türlü karar, felsefi perspektiflerden de ele alınsa, daha derin ve çok yönlü sonuçlar çıkarılabilir.
Bir anekdotla başlamak yerinde olur. Farz edelim ki bir bilim insanı, belirli bir deneyin yapılabilirliğini (fizibilitesini) değerlendirmekte. Olay basitçe, deneyin finansal açıdan uygulanabilir olup olmadığını görmekten öte bir şeydir. Etik açıdan, bu deneyin insan haklarına ya da çevreye nasıl etkileri olacağını düşünmek gerekir. Epistemolojik olarak, bu deneyin gerçekten doğru bilgiye ulaşma şansı var mıdır? Ontolojik olarak, bu deneyin yapıldığı dünya ve varlık anlayışımızı nasıl şekillendirecektir?
Bu sorulara verdiğimiz yanıtlar, sadece fizibilitenin pratik yönünü değil, aynı zamanda insanlık, doğru bilgi ve varlık hakkında ne düşündüğümüzü de ortaya koyar.
Fizibilite ve Etik
Etik, insan yaşamı ile ilgili doğru ve yanlış olanı sorgulayan bir disiplindir. Bir projenin fizibilitesini değerlendirirken, etik kaygılar devreye girdiğinde, sadece finansal ve zaman kaygıları değil, aynı zamanda insan yaşamını, doğayı ve toplumu etkileyen kararlar ön plana çıkar. Etik ikilemler, fizibilite hesaplamalarını zorlaştırabilir. Bir şirket, çevreyi kirletmeden kar elde etmenin bir yolunu bulmaya çalışırken, bu yolun uzun vadede insan sağlığına ya da ekosistemlere zarar vermemesi için etik sorumluluklar devreye girer.
Utilitarizm felsefesi, etik ikilemleri çözerken kullanılan bir yaklaşımdır. Bu görüşe göre, bir eylemin doğruluğu, onun en çok sayıda insanın faydasına olup olmadığına göre belirlenir. Örneğin, büyük bir inşaat projesinin fizibilitesini değerlendirirken, projenin çevresel etkileri ve bu etkilerin topluma ne kadar zarar vereceği sorgulanabilir. Utilitarist bir bakış açısıyla, eğer proje kısa vadede büyük ekonomik faydalar sağlıyorsa, belki de çevresel zararın uzun vadede minimize edileceği varsayılabilir.
Deontoloji ise etik kararları verirken, sonuçtan bağımsız olarak eylemlerin doğru ya da yanlış olduğuna odaklanır. Dolayısıyla, deontolojik bir bakış açısına göre, çevreyi kirletmek veya etik olmayan şekilde işçi çalıştırmak, projenin topluma büyük fayda sağlasa bile, kabul edilemez olacaktır.
Fizibilite analizini, sadece “yapılabilirlik” olarak görmek, genellikle etik soruları ihmal etmeye neden olabilir. Örneğin, fosil yakıtlarla ilgili enerji projelerinin fizibilitesini değerlendirirken, bu projelerin gezegenin geleceği üzerindeki olumsuz etkilerini göz ardı etmek, insan yaşamına verdiği zararları küçümsemek anlamına gelebilir. Burada önemli olan, yalnızca ekonomik kâr sağlamakla kalmayıp, uzun vadeli etik sorumlulukları da dikkate almak gerektiğidir.
Epistemoloji ve Fizibilite
Epistemoloji, bilginin doğası, sınırları ve doğruluğuyla ilgilenen felsefi bir alandır. Fizibilite, bilginin doğru bir şekilde elde edilmesi ve anlaşılmasıyla doğrudan ilişkilidir. Herhangi bir projenin fizibilitesini değerlendirirken, sahip olduğumuz bilgiye güvenmemiz gerekir. Ancak, bu bilgilerin doğruluğu ve güvenilirliği, epistemolojik tartışmalara yol açabilir.
Hegel, bilginin tarihsel bir gelişim sürecinde evrildiğini savunur. Bu perspektife göre, bir projenin fizibilitesini değerlendirirken, geçmişin deneyimleri, mevcut bilgi ve toplumsal koşullar göz önünde bulundurulmalıdır. Hegel’in bu görüşü, bugünün teknolojik gelişmeleri ve toplumsal yapılarına dair bilgilere dayalı olarak yapılan fizibilite analizlerinin, tarihsel bağlamdan ne kadar bağımsız olabileceğini sorgular.
Fizibilite analizi, genellikle belirli varsayımlar üzerinden yapılır. Örneğin, bir teknoloji ya da pazar koşulları hakkındaki mevcut bilgiye dayanarak, gelecekteki başarılar tahmin edilmeye çalışılır. Ancak bu varsayımlar her zaman doğru olmayabilir. Burada epistemolojik belirsizlik devreye girer. Thomas Kuhn, bilimsel devrimlerin bilgi üretimindeki paradigma değişimlerini açıklar. Bu durum, bir proje için yapılan fizibilite analizinin, mevcut bilgi paradigmasına sıkışıp kalabileceğini ve zamanla eskimeye mahkum olduğunu gösterir. Yeni bilgi ve gelişmeler, daha önce mantıklı görünen projeleri geçersiz kılabilir.
Fizibiliteyi değerlendirirken sahip olduğumuz bilginin geçerliliğini sorgulamak, daha sağlıklı kararlar alınmasını sağlar. Bu noktada epistemolojik bir yaklaşım, bilginin sürekli olarak test edilmesi gerektiğini ve eski bilgilerin yenilikçi bir şekilde güncellenmesi gerektiğini hatırlatır.
Ontoloji ve Fizibilite
Ontoloji, varlık felsefesi olarak tanımlanabilir ve dünyayı anlamamızın temelini oluşturur. Fizibiliteyi değerlendirirken, varlık anlayışımız ve projeyi gerçekleştirecek olan insanların ontolojik varsayımları, başarılı bir sonuç elde edip etmeyeceğimizi doğrudan etkiler.
Bir proje veya planın fizibilitesini sorgularken, aslında o projenin dünyayı nasıl şekillendireceğine dair ontolojik bir bakış açısı da devreye girer. Martin Heidegger, insanın dünyadaki varlığını anlamlandırırken, teknolojinin insanla ilişkisini ve varlık anlayışını sorgular. Teknolojik gelişmelerin, insanın doğaya ve kendisine olan bakışını değiştirdiği gerçeği, fizibilite analizlerinin de ötesine geçer. Bir projenin “yapılabilirliği” yalnızca teknik veya ekonomik boyutlarla sınırlı kalmaz; onun ontolojik etkileri de göz önünde bulundurulmalıdır.
Birçok projede, insan doğasına ve çevreye dair ontolojik bir yanlış anlama mevcuttur. Örneğin, doğal kaynakların sınırsız olduğu düşüncesi, birçok endüstriyel projenin temelini oluşturur. Ancak Heidegger’in perspektifinden bakıldığında, bu tür projeler, doğayı tahrip ederek insanın varlık anlayışına zarar verir. Ontolojik bir bakış açısıyla fizibilite değerlendirmesi yaparken, projenin insanlık ve doğa üzerindeki uzun vadeli etkilerini görmek önemlidir.
Sonuç
Fizibilite, yalnızca finansal ya da teknik bir değerlendirme değil, aynı zamanda etik, epistemolojik ve ontolojik boyutları olan bir kavramdır. İnsanlık olarak yaptığımız her proje, varlık anlayışımızı, doğru bilgiye olan güvenimizi ve ahlaki sorumluluklarımızı etkiler. Fizibiliteyi değerlendirirken, sadece mevcut durumu değil, geleceği de göz önünde bulundurmak gerekir.
Bir projeyi gerçekleştirmenin doğruluğu ve başarı şansı, birçok faktöre dayanır. Bu nedenle, projelerin yalnızca teknik açıdan değil, insanlık için ne anlama geldiği konusunda da derinlemesine düşünmemiz gerekir. İnsanlar olarak, yaşadığımız dünyayı nasıl şekillendirdiğimiz ve bu dünyada nasıl var olduğumuz, fizibilite anlayışımızı belirleyecek en önemli unsurlardır.